Buiten is het 4 graden, binnen zit

De weblog van Helmond

meer over deze weblog »
Op de weblog kun je over Helmond praten, huilen en lachen.
Alle berichten op onze voorpagina zijn actueel of gaan langer mee dan de waan van de dag. Vrijwel dagelijks plaatsen wij iets nieuws.
Onder elk bericht staan de reacties (inmiddels al 85.053 sinds de start van de weblog in mei 2005) van andere Helmonders. Alleen lezen wat anderen schreven kan, leuker is het natuurlijk als jij ook jouw on-topic (?) reactie geeft.
31reacties

Onlangs vond ik in het Gemeentearchief van Tilburg een ansichtkaart van het Peapark, die mij terugzoog naar mijn eigen jeugd, toen het Peapark allang was afgebroken. Een vreemde gewaarwording. Alsof iemand mij verzocht de geschiedenis ervan te heroverwegen.

De kaart zat in een dossier over August van Spaendonck, de architect van het landgoed, naar wie ik nog nauwelijks onderzoek had verricht. In De Hemel van Helmond betitelde ik hem als Amsterdammer, maar ik had natuurlijk moeten melden dat hij hoorde bij de bekende Tilburgse fabrikantenfamilie. Alhoewel het dossier vrij dun was, bleek eruit dat August net als het Peapark een tragisch einde heeft gekend. Sterker nog: ik heb het ooit gehad over de blues van de vroegere elite, nou, zelden klonk die blues zo droevig als bij hem.

Aanvankelijk koos August (1870 – 1963) voor een geestelijk leven, hij werd jezuïet. Op zijn dertigste trad hij echter uit omdat hij zich ‘artist’ voelde. De soberheid van het klooster verruilde hij voor de mondaine wereld: hij ging dure huizen ontwerpen. Een zwager in Breda bezorgde hem vermoedelijk zijn eerste opdracht: villa Trianon, een robuuste suikertaart in de trant van de Franse Neo-renaissance. Het pand is tegenwoordig een rijksmonument, wel een teken dat August zijn vak verstond. De naam verwijst naar het Trianon in Versailles, waarvan twee exemplaren bestaan: le Grand en le Petit.  

Vol goede moed opende August kantoren in Amsterdam en Parijs. Op een of andere manier kreeg Helmonder Piet de Wit hem in de gaten. Van 1912 tot 1914 werkte August onafgebroken aan Piet’s droom. Het Peapark werd barokker dan de Bredase villa, maar was zowel technisch als esthetisch moderner. In Helmond leeft het idee dat le Petit Trianon ervoor model heeft gestaan; ik heb dat indertijd braaf overgenomen maar het slaat eigenlijk nergens op.  

Na het Peapark kon August direct aan de slag voor de Helmondse burgemeester Van Hout. Zijn stijl ontwikkelde zich. Tilly Home, nu een gemeentelijk monument aan de Pres. Rooseveltlaan, staat te boek als ‘expressionistisch met Jugendstil-elementen’. Jan Traverse noemde het ooit de mooiste villa van de stad. 

August had inmiddels een vrouw en dochter; het leven lachte hem toe. Maar begin 1915 ging het mis. Hij vertrok met onbekende bestemming. Maanden later kreeg zijn vrouw bericht uit Engeland dat August aldaar ‘homeless’ en ‘foodless’ rondscharrelde,‘living the life of a dog’. Opname in een psychiatrische inrichting volgde, wat overigens bij een zus van hem eveneens gebeurde, dus misschien ging het om een familiekwaal. Acht jaar lang zou hij daar dwangverpleging krijgen. Na zijn terugkeer in Nederland scheidde zijn vrouw van hem en hij verhuisde in zijn eentje naar Parijs, waar hij met steun van familie een tin- en kopergieterij dreef. Hij moest het nog decennia uitzingen: pas op 83-jarige leeftijd overleed hij.

Arme August. Blijkens zijn dossier heeft hij geweten wat er met Piet’s droom is gebeurd. Op een briefkaart voor zijn dochter, met wie hij spaarzaam contact had, noteerde hij tamelijk incoherent:

‘Vanitas omnitatum. Ik krijg de tranen in mijn oogen wanneer ik denk dat na zooveel studie, zooveel nachtarbeid & idealen – in korten tijd verwoest. ’t Was mijn beste werk. Jaren heb ik erover gedaan & finantieel slechts een ruïne. Nooit heeft iemand het voor mij opgenomen. Men weet niet wat studie is & schoonheid door abject oordeel. God heeft het toegelaten.’   

Ik moet zeggen, August’s klaagzang zette mij aan het denken over de afbraak van het Peapark. Om dat gebeuren op te rakelen: na Piet’s faillissement in 1926 kocht Pasturke van Thiel het landgoed op een veiling voor een tiende van de kostprijs. Volgens de Helmondse overlevering was Pasturke stinkend jaloers op Piet en wilde hij niets liever dan diens paleis met de grond gelijk maken. De waarheid is dat hij twee jaar lang heeft geprobeerd er anderen te laten wonen, wat niet lukte, waardoor sloop onvermijdelijk werd. Pasturke zal ook weinig aan zijn aanschaf hebben verdiend, want hij liet het kale terrein na aan de Kerk.

Het Peapark wàs natuurlijk een opzichtig bouwsel. Wie het wilde betrekken moest zich een grand seigneur wanen, en zo iemand was in de wijde omtrek niet voorhanden. De reden laat zich raden. In tegenstelling tot elders waren de meeste Helmondse fabrikanten van huis uit geen kapitalist, zij hebben zich eigenhandig opgewerkt. Om geen afgunst bij familie en vrienden op te wekken, onthielden zij zich van al te triomfantelijk materieel vertoon. Je kunt die teneur nog terugzien in wat ervoor het Peapark in de plaats kwam: een hertenkamp; lulliger kan het bijna niet. 

Anderzijds is het zo dat glamour de massa betovert; dat gold vroeger net zo goed als nu. De villa van Piet trok veel bekijks, mede vanwege haar hoopgevende romantiek. Piet, rijk geworden dankzij de fabricage van paardendekens uit textielafval, trad in het huwelijk met zijn dienstbode, Anna Arts, en naar verluidt keken de notabelen van de stad op haar neer. Piet’s reactie was magistraal: hij liet zijn huis op een kunstmatige heuvel van acht meter hoog plaatsen, zodat Anna op die notabelen kon neerkijken. Hij zal overigens niet bevroed hebben dat Anna eigenlijk geen haar beter was: haar boerenfamilie vond zij te min om op het Peapark te ontvangen. 

De vraag blijft: was het een mooi gebouw? Het was in elk geval een uiterst excentrieke poging om mooi te zijn; kitsch is veel braver en banaler. En het feit dat twee andere scheppingen van Van Spaendonck de status van monument hebben bereikt, staat borg voor enige kwaliteit.

Daarmee is niets gezegd over de geschiktheid als woonhuis. Bij gebrek aan schriftelijke getuigenissen zouden foto’s hiervan een beeld kunnen geven. Van de erven Cor de Vries heb ik destijds tientallen opnamen van het interieur ontvangen. Ik kan daarover kort zijn. Kosten noch moeite waren gespaard, het barstte van de Franse behangetjes en meubels, aangevuld met Duits porselein, maar allemaal splinternieuw, dus levenloos.

Ook het echtpaar zelf straalt niet van levensgeluk. Anna poseert in en rondom het huis hardnekkig als de honnepon die zij niet meer is; een beetje pijnlijk. Van Piet bestaat een kiekje op de trap voor de ingang, samen met een van zijn zonen en een butler, zou ik zeggen. Hij oogt wel uit als de eigenaar maar maakt toch een betrapte indruk.

Laat het geen ideaal woonhuis zijn geweest. De terrassen en de fontein horen volgens mij bij een groter paleis en het pand leek eerder ontworpen met het oog op toeschouwers dan op bewoners, waardoor het een haast publiek karakter kreeg. Ja, het was een paviljoen! Als locatie voor tentoonstellingen en festiviteiten zou het werkelijk onovertroffen zijn geweest.

Ik nam de ansichtkaart van het Peapark weer ter hand. Of het aan de belichting of de ruime uitsnede lag, opeens herkende ik het zandpaadje langs de eikenbomen die van oudsher de Aarle-Rixtelseweg omlijsten. Als jochie van tien heb ik op dat paadje gelopen, samen met onze hond Flora. Ook de brede sloot was er destijds nog, ik kon de geur ervan opsnuiven. Ik keek opzij en zag, verdomd als het niet waar is, op de plek van het hertenkamp een schitterend paviljoen.   

Jef de Jager    

31 reacties:

Interessant, bedankt.
Heb ook nog ergens een foto van de villa liggen.

Beantwoorden

Ik heb twee ansichtkaarten van het peapark.

Beantwoorden

Mooi stukje, dank!

Beantwoorden

Misschien leuk om een fotocollage te plaatsen op het weblog?

Beantwoorden

Fijn en informatief geschreven .

Echt de Weblog waardig !

Beantwoorden

@Twanneman op vrijdag 11 mei 2018 om 13:30:

Als jij, Jan en/of Mark de afbeeldingen (eventueel met begeleidende teksten) mailt naar [email protected] , dan plaatsen wij er die hieronder natuurlijk graag voor je bij.

Beantwoorden

Loes Rüland heeft Tilly Home geschilderd, waarschijnlijk zonder te weten dat de villa ontworpen is door dezelfde architect als van het Peapark, August van Spaendonck.
De naam Tilly Home heeft een grappige oorsprong. Een van de latere eigenaren had een vrouw genaamd Tilly, die onbedaarlijk verliefd was op een andere man. Haar man liet op zijn huis Tilly Home zetten, om haar te laten weten: Tilly, hier hoor je thuis. Of het bij deze fijngevoeligheid is gebleven, vermeldt de geschiedenis niet.

Beantwoorden

@weblog

Ik heb helaas geen foto’s van het peapark, maar ik denk veel mensen wel. En dit peapark verdient wel een collage dacht ik zo.

Beantwoorden


Het Peapark, m.i. de meest bekende foto van deze villa.
Fotograaf was de heer Dolf Kat van Atelier Prinses in Helmond (Molenstraat).

Beantwoorden

Zo ontzettend jammer dat dit al zo lang geleden is afgebroken. Los van dat ik het graag zelf had willen zien, zou dit een behoorlijke toeristentrekken zijn geweest lijkt me. Prachtig gebouw met een prachtig park.

Beantwoorden

Tilleyhome, daar zat vroeger huisarts Sleijfers, toch?

Beantwoorden


Dit is de allereerste ansichtkaart van het Peapark, uit 1914. Het pand was niet eens af, want het wapenschild op de dakrand ontbreekt nog, evenals de beeldentuin. Maar de fotograaf kon niet wachten; zelfs dat er een ladder tegen de gevel stond, was voor hem geen bezwaar. Blijkbaar gold van meet af aan de opvatting dat hier iets bijzonders aan het ontstaan was. De ansichtkaart is de enige ingekleurde opname van het Peapark. Ik neem aan dat de kleuren correct zijn, althans ik kan me niet voorstellen dat de muren van het pand egaal wit waren, maar een basis van crême, op z’n Frans, afgewisseld met witgeschilderde stucpartijen.


Plattegrond van de beletage. De souterrains bevatten allerlei dienstvertrekken en de eerste verdieping kende naast de gebruikelijke slaapkamers een rooksalon en een biljartzaal voor Piet, plus een boudoir voor Anna. Het RHC-Eindhoven bezit een opname van de bijzondere rooksalon, maar die is om een of andere reden beschermd.


Zicht vanaf de Aarle-Rixtelseweg. Op de voorgrond het zandlichaam dat als oprit fungeerde.


De ingang van het Peapark lag in de huidige Jan van Brabantlaan. De oprit van gewoon zand liep achter het huis langs naar een platform aan de voorkant.


De achterkant van het Peapark, gezien vanuit de Warande.

Beantwoorden

@Jef de Jager op zaterdag 12 mei 2018 om 21:23:

Hoi Jef,

Tilly Home is een schitterend gebouw, ik wist inderdaad niet dat het van dezelfde
architect was.

Beantwoorden

Op twee foto’s staat de naam Aarle-Risctelscheweg. Is dit een zetfout van de drukker omdat de X toen niet gebruikt werd? een keer is een fout, maar twee keer?

Beantwoorden

Beantwoorden

Bedankt Jef en Loes voor de mooie foto’s, wat een gebouw moet dat in het echt zijn geweest, onvoorstelbaar.

Beantwoorden

Beste Jef de Jager,

Ik heb sinds kort contact met Laurent de Wit, de kleinzoon van Piet en Anna.
Hij komt met zijn vrouw in het weekend van 9 en 10 juni naar Helmond om samen met mij naar de fabrieken en andere bezittingen van Piet te kijken!
Hij woont ook in Brussel, en zo zie je maar weer Piet en Anna zijn nog lang niet vergeten.

Vriendelijke groet,

Henry Emons

Beantwoorden

@Henry Emons,

Wat leuk dat je je inzet om de herinnering aan Piet Tod levend te houden. In een reactie op mijn stukje over zijn vrouw Anna suggereerde je zelfs dat hij de grootste Helmonder aller tijden is. Of dat klopt, betwijfel ik, maar hij was wel een echte Man van de Daad, toentertijd het ideaalbeeld. Wij zijn meer Mannen én Vrouwen van het Overleg, met alles wat erbij komt: subsidies, goedbetaalde baantjes, sociale bewilliging en andermans schuld; niet per se slecht maar toch minder indrukwekkend. Ik denk niet dat Piet het in onze tijd ver geschopt zou hebben, tenzij misschien als bankier of europoliticus.

Als ik je kan helpen, neem gerust contact op. Mijn mailadres is bij de redactie bekend. Hartelijke groet.

Beantwoorden

Beste Jef de Jager,

Bedankt voor uw reactie, ik ga zeker contact met U opnemen !
Misschien kunt U mij nog meer verhalen vertellen die ik nog niet ken, dat zou Laurent de wit en de rest van de familie in Brussel geweldig vinden.

Met vriendelijke groet,

Henry Emons

Beantwoorden

Beantwoorden

Helaas vergane glorie maar leuk dat het verhaal wel de tijd doorstaat en bewaard blijft.

Beantwoorden

⬆ De muzieksalon te PeA park.
Piet de Wit was zeer bekwaam in het bespelen van alle toets, strijk, en blaas instrumenten , zijn muzikale talent was meer dan eens te horen buiten PeA park.

⬇ Piet de Wit met zijn onderscheiding van de paus, gekregen voor al zijn goede daden voor kerk en samenleving.
Dit was in die tijd de hoogste onderscheiding die je kon krijgen.

⬆ Piet de Wit op het pensionaat st Louis te Weert.
Hierna vervolgde hij zijn opleiding op de hogere Pruisische textielschool te Munchengladbach, na deze afgerond te hebben begon hij in 1887 op 18 jarige leeftijd in het textielbedrijf van zijn vader Peter de Wit te Karelstein grens Helmond, Aarle-rixtel.

⬇ De biljartzaal te PeA park.
Ook een van Piet’s grote hobbies.

⬆ De kleine eetzaal te PeA park (er was ook nog een grote eetzaal)

⬇ Piet de Wit met zijn chauffeur in een van hun auto’s.

⬆ De rooksalon te PeA park.
De plek waar Piet de wit met zakenpartners veel havana’s heeft genoten.

Beantwoorden

Heb jij ook foto’s die je in een weblogreactie wilt plaatsen? Mail die dan naar [email protected]. Wij plaatsen die dan voor je met de eventueel bijgeleverde toelichting. Zo deden we dat ook bij de bovenstaande afbeeldingen.

Beantwoorden

@ Henry Mooie foto’s, bedankt !

In de rooksalon was het goed toeven, de rook staat nog op de foto 🙂

Prachtig stuk geschiedenis.

Beantwoorden

Hartelijk dank, Henry. Als ik deze foto’s eerder had gezien dan was mijn oordeel over het interieur van het Peapark anders uitgevallen. De wonderlijke rooksalon kende ik, de muzieksalon niet, en je kunt niet anders concluderen dan dat die met zorg was samengesteld. Alleen al de gestucte cartouches, als die zo heten, naast de deur: puur vakwerk. En dan die verrassende berenhuid op de vloer… Er werd gelééfd op het Peapark!

Henry Emons, beste mensen, is voortaan de Helmondse ambassadeur van Piet de Wit. Hij heeft al voor elkaar gekregen, wat mij en anderen niet is gelukt: er komt een Piet de Witstraat en wel op het terrein van de voormalige houthandel van Raaymakers. Piet zal daar verenigd worden met een andere Helmondse held, Addy Kleijngeld, plus een of andere wethouder, want die neiging is in Helmond niet uit te roeien: politici en functionarissen die gewoon hun plicht vervullen, met eer overladen.

Beantwoorden

@Twanneman op vrijdag 24 augustus 2018 om 14:32:

Beste Twanneman, bedankt voor je reactie, mocht je ooit meer foto’s willen zien ik heb er meer dan 100 .
Niet alleen van het PeA park maar ook van de rest wat met Piet te maken had.

Groetjes,
Henry Emons

Beantwoorden

@Jef de Jager op vrijdag 24 augustus 2018 om 16:00:

Helemaal terecht.

Beantwoorden

De tweeling van Piet en Anna de Wit werd in 1912 geboren Eén daarvan heette August (de Wit). August van Spaendonck begon, zoals ik uit het verhaal van Jef de Jager begrijp, op welhaast frenetieke wijze vanaf 1912 aan zijn bouwplannen van Peapark-plannen.
Is bekend of August de Wit (1912) is vernoemd naar architect August van Spaendonck, die in 1912 aan zijn Peapark-plannen begon?

Beantwoorden

Naast Peapark deed Piet de Wit een flinke duit in het (katholieke) zakje. OLV Maria Ten Hemelopneming, de bijna oosters aandoende Helmondse kerk kwam grotendeels dankzij zijn inspanningen en gulle bijdrage tot stand (en was er zonder Piet de Wit misschien wel nooit geweest – zoals ook Helmond er vandaag de dag wellicht een tikkeltje anders had uitgezien, zonder hem). De katholieke HBS is net zo’n schoolvoorbeeld van Piets versteende visie.

Overigens net als statie 9 van het Processiepark Mariaoord te Ommel (zie onderstaande foto). Het uit zandsteen gehouwen beeld stelt de derde val van Jezus onder het kruis voor (Piet de Wit had er toen z’n tweede faillissementen opzitten…) en is geschonken door Piet die in zware tijden vaak bad in de kapel.

Er liggen vier rode rozen de sokkel van de statie. Die zijn vanochtend (4 september 2018) neergelegd door een groot kenner en bewonderaar uit Helmond van de Piet-biografie (niet door mij, want ik ben Oosterhouter en maar een achterneef van “ons Piet”).

De vier warm-rode rozen symboliseren de (1) toewijding van de gever om de herinnering aan een bijzondere man levend te houden, (2) de instroom van de De-Wit-kant via Pirke de Wit en Maria Swinkels, (3) de voortzetting van de De-Wit-stroom door August de Wit en (4) tenslotte de bewondering mij als De-Wit-telg via mijn grootmoeder, zus van Piet.

Net als een van de zoons van Piet was de architect van Peapark een August. En laat me bij die naam nu een oud Duits lied te binnen schieten: “Ach, du lieber Augustin – alles ist hin.” Ofwel “sic transit gloria mundi”: al het geschapene is (maar) vergankelijk, een gelijkenis.

Exit Peapark. Exit OLV Maria Ten Hemelopneming als sacrale plek. Exit de RK HBS (nu omgebouwd tot high-end appartementen). Alleen de Koninklijke fanfare Phileitonia dendert voort. Maar herinneringen blijven. En verhalen die we aan elkaar moeten doorvertellen tot ook hiervan de laatste druppel ooit verdampt is.

Beantwoorden

@Rolf Wennekes op zaterdag 1 september 2018 om 22:10:

Grappige kwestie of Piet’s zoon August is vernoemd naar architect August van Spaendonck. Ik vermoed van niet. Zoon August dateert van april 1912 en drie maanden later pas vond de aankoop plaats van het Peapark-terrein. Het is best mogelijk dat Piet de architect al langer kende maar ik betwijfel of hij meteen als rolmodel heeft gefungeerd. Van Spaendonck was een beginnend architect met een smet op zijn blazoen, want uitgetreden paters waren destijds onder katholieken bepaald niet populair. Het tekent de ruimdenkendheid van Piet dat hij toch met hem in zee is gegaan. Daarom, wat maximaal gespeeld kan hebben is dat Piet diens naam August zo aardig vond dat hij die ook voor zijn zoon heeft gebruikt, zonder een vernoeming op het oog te hebben.

Beantwoorden

@Jef de Jager op woensdag 5 september 2018 om 10:16:

Toen ik die vraag van Rolf in het weekend las, dacht ik eerlijk gezegd “da’s een inkoppertje.” Natuurlijk is die zoon naar de architect vernoemd want 1 + 1 = 2. Maar zo blijkt maar weer dat dat niet is.
Ik kwam trouwens nog een mooi stuk over Anna de Wit tegen dat je misschien wel kent 😉 https://www.deweblogvanhelmond.nl/helmondse_helden/helmondse-helden-anna-de-wit/

Beantwoorden

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *