Buiten is het 26 graden, binnen zit

De weblog van Helmond

meer over deze weblog »
Op de weblog kun je over Helmond praten, huilen en lachen.
Alle berichten op onze voorpagina zijn actueel of gaan langer mee dan de waan van de dag. Vrijwel dagelijks plaatsen wij iets nieuws.
Onder elk bericht staan de reacties (inmiddels al 83.281 sinds de start van de weblog in mei 2005) van andere Helmonders. Alleen lezen wat anderen schreven kan, leuker is het natuurlijk als jij ook jouw on-topic (?) reactie geeft.
21reacties

Onlangs vond ik in het Gemeentearchief van Tilburg een ansichtkaart van het Peapark, die mij terugzoog naar mijn eigen jeugd, toen het Peapark allang was afgebroken. Een vreemde gewaarwording. Alsof iemand mij verzocht de geschiedenis ervan te heroverwegen.

De kaart zat in een dossier over August van Spaendonck, de architect van het landgoed, naar wie ik nog nauwelijks onderzoek had verricht. In De Hemel van Helmond betitelde ik hem als Amsterdammer, maar ik had natuurlijk moeten melden dat hij hoorde bij de bekende Tilburgse fabrikantenfamilie. Alhoewel het dossier vrij dun was, bleek eruit dat August net als het Peapark een tragisch einde heeft gekend. Sterker nog: ik heb het ooit gehad over de blues van de vroegere elite, nou, zelden klonk die blues zo droevig als bij hem.

Aanvankelijk koos August (1870 – 1963) voor een geestelijk leven, hij werd jezuïet. Op zijn dertigste trad hij echter uit omdat hij zich ‘artist’ voelde. De soberheid van het klooster verruilde hij voor de mondaine wereld: hij ging dure huizen ontwerpen. Een zwager in Breda bezorgde hem vermoedelijk zijn eerste opdracht: villa Trianon, een robuuste suikertaart in de trant van de Franse Neo-renaissance. Het pand is tegenwoordig een rijksmonument, wel een teken dat August zijn vak verstond. De naam verwijst naar het Trianon in Versailles, waarvan twee exemplaren bestaan: le Grand en le Petit.  

Vol goede moed opende August kantoren in Amsterdam en Parijs. Op een of andere manier kreeg Helmonder Piet de Wit hem in de gaten. Van 1912 tot 1914 werkte August onafgebroken aan Piet’s droom. Het Peapark werd barokker dan de Bredase villa, maar was zowel technisch als esthetisch moderner. In Helmond leeft het idee dat le Petit Trianon ervoor model heeft gestaan; ik heb dat indertijd braaf overgenomen maar het slaat eigenlijk nergens op.  

Na het Peapark kon August direct aan de slag voor de Helmondse burgemeester Van Hout. Zijn stijl ontwikkelde zich. Tilly Home, nu een gemeentelijk monument aan de Pres. Rooseveltlaan, staat te boek als ‘expressionistisch met Jugendstil-elementen’. Jan Traverse noemde het ooit de mooiste villa van de stad. 

August had inmiddels een vrouw en dochter; het leven lachte hem toe. Maar begin 1915 ging het mis. Hij vertrok met onbekende bestemming. Maanden later kreeg zijn vrouw bericht uit Engeland dat August aldaar ‘homeless’ en ‘foodless’ rondscharrelde,‘living the life of a dog’. Opname in een psychiatrische inrichting volgde, wat overigens bij een zus van hem eveneens gebeurde, dus misschien ging het om een familiekwaal. Acht jaar lang zou hij daar dwangverpleging krijgen. Na zijn terugkeer in Nederland scheidde zijn vrouw van hem en hij verhuisde in zijn eentje naar Parijs, waar hij met steun van familie een tin- en kopergieterij dreef. Hij moest het nog decennia uitzingen: pas op 83-jarige leeftijd overleed hij.

Arme August. Blijkens zijn dossier heeft hij geweten wat er met Piet’s droom is gebeurd. Op een briefkaart voor zijn dochter, met wie hij spaarzaam contact had, noteerde hij tamelijk incoherent:

‘Vanitas omnitatum. Ik krijg de tranen in mijn oogen wanneer ik denk dat na zooveel studie, zooveel nachtarbeid & idealen – in korten tijd verwoest. ’t Was mijn beste werk. Jaren heb ik erover gedaan & finantieel slechts een ruïne. Nooit heeft iemand het voor mij opgenomen. Men weet niet wat studie is & schoonheid door abject oordeel. God heeft het toegelaten.’   

Ik moet zeggen, August’s klaagzang zette mij aan het denken over de afbraak van het Peapark. Om dat gebeuren op te rakelen: na Piet’s faillissement in 1926 kocht Pasturke van Thiel het landgoed op een veiling voor een tiende van de kostprijs. Volgens de Helmondse overlevering was Pasturke stinkend jaloers op Piet en wilde hij niets liever dan diens paleis met de grond gelijk maken. De waarheid is dat hij twee jaar lang heeft geprobeerd er anderen te laten wonen, wat niet lukte, waardoor sloop onvermijdelijk werd. Pasturke zal ook weinig aan zijn aanschaf hebben verdiend, want hij liet het kale terrein na aan de Kerk.

Het Peapark wàs natuurlijk een opzichtig bouwsel. Wie het wilde betrekken moest zich een grand seigneur wanen, en zo iemand was in de wijde omtrek niet voorhanden. De reden laat zich raden. In tegenstelling tot elders waren de meeste Helmondse fabrikanten van huis uit geen kapitalist, zij hebben zich eigenhandig opgewerkt. Om geen afgunst bij familie en vrienden op te wekken, onthielden zij zich van al te triomfantelijk materieel vertoon. Je kunt die teneur nog terugzien in wat ervoor het Peapark in de plaats kwam: een hertenkamp; lulliger kan het bijna niet. 

Anderzijds is het zo dat glamour de massa betovert; dat gold vroeger net zo goed als nu. De villa van Piet trok veel bekijks, mede vanwege haar hoopgevende romantiek. Piet, rijk geworden dankzij de fabricage van paardendekens uit textielafval, trad in het huwelijk met zijn dienstbode, Anna Arts, en naar verluidt keken de notabelen van de stad op haar neer. Piet’s reactie was magistraal: hij liet zijn huis op een kunstmatige heuvel van acht meter hoog plaatsen, zodat Anna op die notabelen kon neerkijken. Hij zal overigens niet bevroed hebben dat Anna eigenlijk geen haar beter was: haar boerenfamilie vond zij te min om op het Peapark te ontvangen. 

De vraag blijft: was het een mooi gebouw? Het was in elk geval een uiterst excentrieke poging om mooi te zijn; kitsch is veel braver en banaler. En het feit dat twee andere scheppingen van Van Spaendonck de status van monument hebben bereikt, staat borg voor enige kwaliteit.

Daarmee is niets gezegd over de geschiktheid als woonhuis. Bij gebrek aan schriftelijke getuigenissen zouden foto’s hiervan een beeld kunnen geven. Van de erven Cor de Vries heb ik destijds tientallen opnamen van het interieur ontvangen. Ik kan daarover kort zijn. Kosten noch moeite waren gespaard, het barstte van de Franse behangetjes en meubels, aangevuld met Duits porselein, maar allemaal splinternieuw, dus levenloos.

Ook het echtpaar zelf straalt niet van levensgeluk. Anna poseert in en rondom het huis hardnekkig als de honnepon die zij niet meer is; een beetje pijnlijk. Van Piet bestaat een kiekje op de trap voor de ingang, samen met een van zijn zonen en een butler, zou ik zeggen. Hij oogt wel uit als de eigenaar maar maakt toch een betrapte indruk.

Laat het geen ideaal woonhuis zijn geweest. De terrassen en de fontein horen volgens mij bij een groter paleis en het pand leek eerder ontworpen met het oog op toeschouwers dan op bewoners, waardoor het een haast publiek karakter kreeg. Ja, het was een paviljoen! Als locatie voor tentoonstellingen en festiviteiten zou het werkelijk onovertroffen zijn geweest.

Ik nam de ansichtkaart van het Peapark weer ter hand. Of het aan de belichting of de ruime uitsnede lag, opeens herkende ik het zandpaadje langs de eikenbomen die van oudsher de Aarle-Rixtelseweg omlijsten. Als jochie van tien heb ik op dat paadje gelopen, samen met onze hond Flora. Ook de brede sloot was er destijds nog, ik kon de geur ervan opsnuiven. Ik keek opzij en zag, verdomd als het niet waar is, op de plek van het hertenkamp een schitterend paviljoen.   

Jef de Jager    

21 reacties:

Interessant, bedankt.
Heb ook nog ergens een foto van de villa liggen.

Beantwoorden

Ik heb twee ansichtkaarten van het peapark.

Beantwoorden

Mooi stukje, dank!

Beantwoorden

Misschien leuk om een fotocollage te plaatsen op het weblog?

Beantwoorden

Fijn en informatief geschreven .

Echt de Weblog waardig !

Beantwoorden

@Twanneman op vrijdag 11 mei 2018 om 13:30:

Als jij, Jan en/of Mark de afbeeldingen (eventueel met begeleidende teksten) mailt naar [email protected] , dan plaatsen wij er die hieronder natuurlijk graag voor je bij.

Beantwoorden

Loes Rüland heeft Tilly Home geschilderd, waarschijnlijk zonder te weten dat de villa ontworpen is door dezelfde architect als van het Peapark, August van Spaendonck.
De naam Tilly Home heeft een grappige oorsprong. Een van de latere eigenaren had een vrouw genaamd Tilly, die onbedaarlijk verliefd was op een andere man. Haar man liet op zijn huis Tilly Home zetten, om haar te laten weten: Tilly, hier hoor je thuis. Of het bij deze fijngevoeligheid is gebleven, vermeldt de geschiedenis niet.

Beantwoorden

@weblog

Ik heb helaas geen foto’s van het peapark, maar ik denk veel mensen wel. En dit peapark verdient wel een collage dacht ik zo.

Beantwoorden


Het Peapark, m.i. de meest bekende foto van deze villa.
Fotograaf was de heer Dolf Kat van Atelier Prinses in Helmond (Molenstraat).

Beantwoorden

Zo ontzettend jammer dat dit al zo lang geleden is afgebroken. Los van dat ik het graag zelf had willen zien, zou dit een behoorlijke toeristentrekken zijn geweest lijkt me. Prachtig gebouw met een prachtig park.

Beantwoorden

Tilleyhome, daar zat vroeger huisarts Sleijfers, toch?

Beantwoorden


Dit is de allereerste ansichtkaart van het Peapark, uit 1914. Het pand was niet eens af, want het wapenschild op de dakrand ontbreekt nog, evenals de beeldentuin. Maar de fotograaf kon niet wachten; zelfs dat er een ladder tegen de gevel stond, was voor hem geen bezwaar. Blijkbaar gold van meet af aan de opvatting dat hier iets bijzonders aan het ontstaan was. De ansichtkaart is de enige ingekleurde opname van het Peapark. Ik neem aan dat de kleuren correct zijn, althans ik kan me niet voorstellen dat de muren van het pand egaal wit waren, maar een basis van crême, op z’n Frans, afgewisseld met witgeschilderde stucpartijen.


Plattegrond van de beletage. De souterrains bevatten allerlei dienstvertrekken en de eerste verdieping kende naast de gebruikelijke slaapkamers een rooksalon en een biljartzaal voor Piet, plus een boudoir voor Anna. Het RHC-Eindhoven bezit een opname van de bijzondere rooksalon, maar die is om een of andere reden beschermd.


Zicht vanaf de Aarle-Rixtelseweg. Op de voorgrond het zandlichaam dat als oprit fungeerde.


De ingang van het Peapark lag in de huidige Jan van Brabantlaan. De oprit van gewoon zand liep achter het huis langs naar een platform aan de voorkant.


De achterkant van het Peapark, gezien vanuit de Warande.

Beantwoorden

@Jef de Jager op zaterdag 12 mei 2018 om 21:23:

Hoi Jef,

Tilly Home is een schitterend gebouw, ik wist inderdaad niet dat het van dezelfde
architect was.

Beantwoorden

Op twee foto’s staat de naam Aarle-Risctelscheweg. Is dit een zetfout van de drukker omdat de X toen niet gebruikt werd? een keer is een fout, maar twee keer?

Beantwoorden

Beantwoorden

Bedankt Jef en Loes voor de mooie foto’s, wat een gebouw moet dat in het echt zijn geweest, onvoorstelbaar.

Beantwoorden

Beste Jef de Jager,

Ik heb sinds kort contact met Laurent de Wit, de kleinzoon van Piet en Anna.
Hij komt met zijn vrouw in het weekend van 9 en 10 juni naar Helmond om samen met mij naar de fabrieken en andere bezittingen van Piet te kijken!
Hij woont ook in Brussel, en zo zie je maar weer Piet en Anna zijn nog lang niet vergeten.

Vriendelijke groet,

Henry Emons

Beantwoorden

@Henry Emons,

Wat leuk dat je je inzet om de herinnering aan Piet Tod levend te houden. In een reactie op mijn stukje over zijn vrouw Anna suggereerde je zelfs dat hij de grootste Helmonder aller tijden is. Of dat klopt, betwijfel ik, maar hij was wel een echte Man van de Daad, toentertijd het ideaalbeeld. Wij zijn meer Mannen én Vrouwen van het Overleg, met alles wat erbij komt: subsidies, goedbetaalde baantjes, sociale bewilliging en andermans schuld; niet per se slecht maar toch minder indrukwekkend. Ik denk niet dat Piet het in onze tijd ver geschopt zou hebben, tenzij misschien als bankier of europoliticus.

Als ik je kan helpen, neem gerust contact op. Mijn mailadres is bij de redactie bekend. Hartelijke groet.

Beantwoorden

Beste Jef de Jager,

Bedankt voor uw reactie, ik ga zeker contact met U opnemen !
Misschien kunt U mij nog meer verhalen vertellen die ik nog niet ken, dat zou Laurent de wit en de rest van de familie in Brussel geweldig vinden.

Met vriendelijke groet,

Henry Emons

Beantwoorden

Beantwoorden

Helaas vergane glorie maar leuk dat het verhaal wel de tijd doorstaat en bewaard blijft.

Beantwoorden

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *